Οι ελληνικές θάλασσες φιλοξενούν μερικούς από τους σημαντικότερους εναπομείναντες πληθυσμούς θαλάσσιων θηλαστικών και χελωνών της Μεσογείου.
Συγκεκριμένα, έξι ειδών κητωδών (φάλαινες & δελφίνια), ένα είδος φώκιας (την απειλούμενη με εξαφάνιση μεσογειακή φώκια) και τρία είδη θαλάσσιας χελώνας (δείτε εδώ πληροφορίες για τα είδη). Παράλληλα, λόγω της μεταναστευτικής φύσης των κητωδών, εντοπίζονται και άλλα είδη – περιστασιακοί επισκέπτες – όπως η πτεροφάλαινα και η φώκαινα.
Τα θαλάσσια θηλαστικά και οι χελώνες αντιμετωπίζουν διάφορες απειλές στην περιοχή της Μεσογείου, τόσο από ανθρωπογενείς όσο και από περιβαλλοντικούς παράγοντες. Παρά το γεγονός ότι προστατεύονται από διεθνείς συμβάσεις και την ευρωπαϊκή νομοθεσία, δεν εφαρμόζεται κανένα μέτρο διαχείρισης και προστασίας, με αποτέλεσμα αρκετά από τα είδη αυτά να θεωρούνται απειλούμενα, ή να κινδυνεύουν με εξαφάνιση.
Τα τελευταία 12 χρόνια, η έρευνα του Αρχιπελάγους έχει επικεντρωθεί στην καταγραφή των πληθυσμών των θαλάσσιων θηλαστικών σε διάφορες περιοχές των ελληνικών θαλασσών, με στόχο τον προσδιορισμό της σύνθεσης των πληθυσμών, των κυριότερων απειλών που αντιμετωπίζουν καθώς και των μέτρων που είναι απαραίτητα για την προστασία αυτών των σπάνιων ειδών. Η έρευνα και οι δράσεις προστασίας του Αρχιπελάγους, στοχεύουν στη συγκέντρωση δεδομένων και στη διάδοση ουσιαστικής γνώσης γύρω από τους πληθυσμούς αυτών των σπάνιων ειδών.
Η συλλογή δεδομένων για τους πληθυσμούς και τους εκβρασμούς θαλάσσιων θηλαστικών και χελωνών είναι ιδιαίτερα δύσκολη στην Ελλάδα, των 18.000 km ακτογραμμής και 220.000 km² θάλασσας. Η έρευνα που υλοποιείται για αυτά τα είδη είναι περιορισμένη και δυστυχώς οι εκβρασμοί σπάνια αναφέρονται. Η συμμετοχή όλων για την αναφορά παρατηρήσεων και εκβρασμών είναι πολύ σημαντική (Αναφέρετε παρατηρήσεις & Εκβρασμούς).
Σε περίπτωση που εντοπίσετε κάποιο ζωντανό εκβρασμένο ζώο, η σωστή παροχή πρώτων βοηθειών είναι ιδιαίτερα σημαντική για την επιβίωση του ζώου. Μπορείτε να βρείτε εδώ μία εισαγωγή στις πρώτες βοήθειες που μπορείτε να παρέχετε σε θαλάσσια θηλαστικά και χελώνες.
Πολυάριθμοι παράγοντες απειλούν τους θαλάσσιους οργανισμούς τόσο στη Μεσόγειο, όσο και στους ωκεανούς. Στην παρακάτω λίστα παραθέτουμε τις κυρίες απειλές που αντιμετωπίζουν τα θαλάσσια θηλαστικά και οι χελώνες των ελληνικών θαλασσών:
Αλιεία, Παρεμπίπτοντα αλιεύματα & Ηθελημένες θανατώσεις:
Οι επιπτώσεις της αλιευτικής δραστηριότητας στα θαλάσσια θηλαστικά και τις χελώνες είναι τόσο έμμεσες, μέσω της υπεραλίευσης και της κάθετης μείωσης των ειδών με τα οποία τρέφονται, όσο και άμεσες, μέσω της τυχαίας αλίευσης ή εμπλοκής σε διάφορα αλιευτικά εργαλεία, η οποία οδηγεί σε τραυματισμό και συχνά σε πνιγμό (εφόσον εμποδίζεται η ανάδυση και η αναπνοή).
Καθώς τα ιχθυαποθέματα μειώνονται, τα θαλάσσια θηλαστικά (κυρίως τα ρινοδέλφινα και οι φώκιες) προκαλούν αυξανόμενες ζημιές στα δίχτυα των παράκτιων αλιέων. Οι αλιείς (μία επαγγελματική ομάδα χαμηλού εισοδήματος) δεν λαμβάνουν αποζημίωση ή υποστήριξη για αυτές τις καταστροφές που αντιμετωπίζουν, γεγονός που δημιουργεί μία ανταγωνιστική σχέση ανάμεσα στους ίδιους και τα θαλάσσια θηλαστικά, η οποία εκφράζεται κατά καιρούς με ηθελημένες θανατώσεις.
Προσκρούσεις με πλοία:
Οι προσκρούσεις κητωδών με πλοία έχουν αυξηθεί την τελευταία δεκαετία, λόγω της αύξησης τόσο στην κίνηση όσο και στο μέγεθος των πλοίων. Το θαλάσσιο δίκτυο της Μεσόγειου είναι ένα από τα πιο υπερφορτωμένα στον κόσμο, με αποτέλεσμα να αυξάνονται σημαντικά οι πιθανότητες ατυχημάτων τέτοιας μορφής. Μεγάλα είδη κητωδών παρατηρούνται συχνά να φέρουν σημάδια που προκλήθηκαν από αυτές τις προσκρούσεις. Βάσει ερευνών, η θνησιμότητα είναι μεγάλη, ενώ η καταγραφή τους αρκετά σπάνια.
Υποβρύχια ηχορύπανση:
Ο ήχος στο νερό μεταδίδεται σε πολύ μεγαλύτερες αποστάσεις απ’ ότι στον αέρα. Η υποβρύχια ηχορύπανση συνίσταται στη χρήση σόναρ από πλοία του πολεμικού ναυτικού για τον εντοπισμό υποβρυχίων, και στη σεισμική διασκόπιση για τον εντοπισμό κοιτασμάτων πετρελαίου. Η ανθρωπογενής υποβρύχια ηχορύπανση μπορεί να προκαλέσει ομαδικό εκβρασμό υγειών κητωδών.
Επίσης, η υποβρύχια ηχορύπανση μπορεί να προκαλέσει προσωρινή ή ακόμα και μόνιμη απώλεια ακοής, παρεμπόδιση στη διαδικασία εύρεσης τροφής ή στην επικοινωνία μεταξύ ατόμων ή ομάδων, αλλαγή πορείας ή της χρήσης οικοσυστημάτων, εκβρασμό, καθώς και χρόνιο ή οξύ στρες. Τα παραπάνω επιβαρύνουν τη φυσική κατάσταση των κητωδών, μειώνουν την ικανότητα αναπαραγωγής, μπορούν να προκαλέσουν ασθένειες και σε κάποιες περιπτώσεις τον θάνατο.
Ρύπανση από σκουπίδια στις θάλασσες:
Τα θαλάσσια θηλαστικά και οι χελώνες μπορούν να καταπιούν διάφορα σκουπίδια που καταλήγουν στις θάλασσες. Πλαστικές σακούλες και συσκευασίες τροφίμων είναι τα πιο συνήθη σκουπίδια που μπορεί να καταπιούν τα θαλάσσια είδη καθώς λογίζονται λανθασμένα ως τροφή. Το αποτέλεσμα είναι θάνατος από ασφυξία ή ασιτία, καθώς το πλαστικό φράζει το πεπτικό σύστημα, εμποδίζει τη διατροφή, ή προσδίδει αίσθηση κορεσμού. Οι θαλάσσιες χελώνες θεωρείται πως βρίσκονται σε μεγαλύτερο κίνδυνο από τα θαλάσσια θηλαστικά.
Τοξικές χημικές ουσίες:
Τοξικές χημικές ουσίες συχνά εισέρχονται στη θάλασσα με την απόρριψη αστικών ή βιομηχανικών λυμάτων, ή έμμεσα μέσω των βρόχινων απορροών που περιέχουν αστικά και αγροτικά υπολείμματα. Η Μεσόγειος ως κλειστή θάλασσα, χαρακτηρίζεται από μικρό ρυθμό ανακύκλωσης των υδάτων (περίπου κάθε 100 - 200 χρόνια), με αποτέλεσμα, τοξικές ουσίες να συσσωρεύονται στα ύδατα, τα οικοσυστήματα και τους θαλάσσιους οργανισμούς της Μεσογείου.
Τα θαλάσσια θηλαστικά και οι χελώνες επιβαρύνονται ιδιαίτερα από τις επιπτώσεις της βιοσυσσώρευσης την τοξικών ουσιών, καθώς βρίσκονται στην κορυφή της τροφικής αλυσίδας, έχουν μεγάλη διάρκεια ζωής και φέρουν μεγάλες ποσότητες λίπους στο οποίο συσσωρεύονται πολλές τοξικές ουσίες. Η βιωσυσσώρευση έχει καταστρεπτικές συνέπειες για τα είδη: δηλητηρίαση, δυσλειτουργία των οργάνων, παθήσεις του αίματος και του θυροειδούς, καθώς και παρεμπόδιση της ανάπτυξης και της αναπαραγωγής.
Πετρελαιοκηλίδες:
Οι πετρελαιοκηλίδες αποτελούν σημαντική πηγή ρυπογόνων ουσιών στις θάλασσες. Προκαλούν δραματική υποβάθμιση των οικοσυστημάτων επηρεάζοντας τα ιχθυαποθέματα, ενώ αυξάνουν την ευπάθειά των οργανισμών σε ασθένειες. Όταν τα θαλάσσια θηλαστικά ή οι χελώνες παγιδευτούν σε πετρελαιοκηλίδα περιορίζεται η κίνηση τους, προκαλούνται ερεθισμοί στα μάτια και το δέρμα, επηρεάζεται το αναπνευστικό και πεπτικό τους σύστημα, ενώ προκαλούνται σημαντικές βλάβες στο συκώτι και τον εγκέφαλο.
Ασθένειες και παράσιτα:
Οι ασθένειες και τα παράσιτα είναι συχνοί παράγοντες νοσηρότητας και θανάτων για τα θαλάσσια θηλαστικά και τις χελώνες. Τα είδη αυτά, συχνά προσβάλλονται από ασθένειες παρόμοιες με αυτές των ανθρώπων, όπως πνευμονία, γρίπη, έρπητα και μηνιγγίτιδα.
Η πιθανότητα ασθένειας αυξάνεται δραματικά όταν τα άτομα εκτίθενται σε ανθρωπογενείς παράγοντες (τραυματισμοί, παγίδευση, απώλεια οικοσυστημάτων ή ηχορύπανση). Το αποτέλεσμα είναι τα πάσχοντα άτομα να καταλήγουν αδύναμα και αποπροσανατολισμένα, καθώς περιορίζεται η ικανότητα ήχο-εντοπισμού και συχνά καταλήγουν σε εκβρασμό.
Κάποιες ασθένειες οι οποίες προσβάλλουν τα θαλάσσια θηλαστικά μπορεί να μεταδοθούν και στον άνθρωπο. Για αυτόν τον λόγο είναι σημαντικό να μην προσεγγίζουμε κάποιο θαλάσσιο θηλαστικό ή χελώνα για το οποίο υπάρχουν σοβαρές υπόνοιες πως νοσεί, αν δεν είμαστε εκπαιδευμένοι και δεν κατανοούμε τους κίνδυνους τους οποίους συντρέχουμε.
Καταστροφή των παράκτιων οικοσυστημάτων:
Η καταστροφή των παράκτιων οικοσυστημάτων έχει ως αποτέλεσμα τη μείωση των ιχθυαποθεμάτων, την καταστροφή των περιοχών ωοτοκίας και αναπαραγωγής, καθώς και τη συνολική επιβάρυνση των οικοσυστημάτων. Η τουριστική ανάπτυξη υποβαθμίζει σημαντικά τις παραλίες ωοτοκίας των χελωνών, καθώς και τις σπηλιές αναπαραγωγής της φώκιας επηρεάζοντας δραματικά τη βιωσιμότητα αυτών των ειδών.
Κλιματική αλλαγή:
Οι προβλεπόμενες αλλαγές στη στάθμη της θάλασσας και τα θαλάσσια ρεύματα λόγω των κλιματικών αλλαγών, πρόκειται να επιφέρουν σημαντικές επιπτώσεις στα θαλάσσια οικοσυστήματα και κατ’ επέκταση στους θαλάσσιους οργανισμούς, επηρεάζοντας τα οικοσυστήματα και τη διαθεσιμότητα της τροφής. Οι πληθυσμοί των θαλάσσιων θηλαστικών και χελωνών προβλέπεται να επηρεαστούν από τις κλιματικές αλλαγές (ιδιαίτερα τα μη-μεταναστευτικά είδη).
Αν βρείτε ζωντανό εκβρασμένο ζώο, άρρωστο ή τραυματισμένο, είναι πολύ σημαντικό να του παραχθούν βασικές πρώτες βοήθειες, όπου αυτό είναι δυνατόν. Αυτή η προσπάθεια βοήθειας είναι πολύ σημαντική και μπορεί να είναι καθοριστική για την επιβίωση του ζώου. Σε κάθε περίπτωση, βασική προτεραιότητα είναι η αποφυγή πρόκλησης στρες (αναστάτωση) στο ζώο, καθώς κάτι τέτοιο αποτελεί συνήθη αιτία θανάτου. Αποφύγετε τις απότομες κινήσεις, δυνατούς ήχους, περιττές μετακινήσεις ή εξετάσεις του ζώου καθώς και την παρουσία μεγάλου αριθμού ατόμων γύρω από το ζώο.
Ποτέ μην προσπαθήσετε να το μεταφέρετε στα βαθιά• αυτό αποτελεί επίσης συνήθη αιτία θανάτου εκβρασμένων θαλάσσιων θηλαστικών στην Ελλάδα.
Τι πρέπει να κάνετε αν βρείτε εκβρασμένο ένα θαλάσσιο θηλαστικό ή μια χελώνα:
1. Ελέγξτε από απόσταση αν το ζώο κινείται. Για μια 1. χελώνα ή φώκια, μπορεί να είναι φυσιολογικό να βρίσκονται στην ακτή.
2. Εξετάστε το ρυθμό αναπνοής. Αυξημένος ρυθμός αναπνοής καταδεικνύει στρες, το οποίο μπορεί να αποβεί θανατηφόρο. Ο κανονικός ρυθμός αναπνοής έχει ως εξής:
• Κητώδη
Μικρά κητώδη (π.χ. κοινό δελφίνι, φώκαινα) = 2-5• αναπνοές/λεπτό
Μεσαίου μεγέθους κητώδη = 1 αναπνοή/λεπτό•
Μεγάλα κητώδη (π.χ. φυσητήρας) = περίπου 1 • αναπνοή /20 λεπτά
• Φώκιες
Σύνηθες/Μέσος ρυθμός αναπνοής 5-15 αναπνοές/• λεπτό. Η συνεχόμενη αναπνοή δεν είναι φυσιολογική και μπορεί να καταδεικνύει αναπνευστικό πρόβλημα, ασθένεια, στρες ή θερμοπληξία.
• Θαλάσσιες χελώνες
Ρυθμός αναπνοής έξω από το νερό: τουλάχιστον• κάθε 20 λεπτά. Ακόμα και αν δεν έχει εμφανή αναπνοή πιθανώς να είναι ζωντανή. Πρέπει να ελεγχθούν και τα αντανακλαστικά.
3. Κόψτε δίχτυα ή πετονιές που πιθανόν να βρίσκονται στο σώμα του ζώου.
4. Τοποθετήστε το ζώο σε οριζόντια θέση και σκάψτε κάτω από τα πτερύγια. Αν είναι δυνατόν γεμίστε τις λακούβες με νερό ώστε να διατηρήσετε το ζώο δροσερό.
5. Διατηρήστε το ζώο δροσερό, αν είναι δυνατόν με θαλασσινό νερό, καλύπτοντας το με βρεγμένο ύφασμα ή και φύκια αν υπάρχουν.
• Σιγουρευτείτε ότι ο φυσητήρας, τα μάτια και τα πτερύγια είναι ακάλυπτα και δεν εισέρχεται νερό στο φυσητήρα.
6. Ποτέ μην αγγίζετε το φυσητήρα ή τα μάτια.
7. Αν υπάρχει δυνατή ηλιοφάνεια προσπαθήστε να δημιουργήσετε σκιά εκεί που βρίσκεται το ζώο.
8. Προφυλάξτε το ζώο σε περίπτωση άσχημων καιρικών συνθηκών παρέχοντας φυσικό ή τεχνητό καταφύγιο / Σε κρύο καιρό ή υπό δυνατό άνεμο, παρέχετε καταφύγιο με κάποιο σκίαστρο