Γενικά
Τα θαλάσσια λιβάδια Ποσειδωνίας αποτελούν προστατευόμενους οικοτόπους, θεμελιώδους σημασίας για την υγεία και την παραγωγικότητα των θαλάσσιων οικοσυστημάτων της Μεσογείου. Το είδος Posidonia oceanica είναι ανώτερο φυτό με ρίζες και άνθη, ενδημικό στη Μεσόγειο, πλήρως προσαρμοσμένο στο υδάτινο περιβάλλον. Σχηματίζει πυκνά λιβάδια από την ακτή μέχρι και 50-60m βάθος, καλύπτοντας συνολική έκταση μεταξύ 25000 και 45000 km² του βυθού της Μεσογείου.
Η ΒΑ Μεσόγειος εξακολουθεί να στηρίζει μεγάλες εκτάσεις λιβαδιών Ποσειδωνίας, σε αντίθεση με τη Δυτική Μεσόγειο όπου η αστικοποίηση της παράκτιας ζώνης έχει προκαλέσει εκτεταμένη καταστροφή των λιβαδιών. Στις ελληνικές θάλασσες δεν υπάρχει καμία εφαρμογή μέτρων διαχείρισης και προστασίας. Τα θαλάσσια λιβάδια αποτελούν ως εκ τούτου, μία από τις σημαντικότερες ερευνητικές προτεραιότητες του Αρχιπελάγους.
Σημασία
Τα θαλάσσια λιβάδια Ποσειδωνίας είναι ιδανικές περιοχές αναπαραγωγής για ένα μεγάλο αριθμό ψαριών και ασπόνδυλων. Υπολογίζεται ότι περισσότερα από 300 είδη χλωρίδας και 1000 είδη πανίδας βρίσκουν καταφύγιο στα θαλάσσια λιβάδια Ποσειδωνίας, συμπεριλαμβανομένου και μεγάλου αριθμού εμπορικών ειδών ψαριών. . Εκτός από τη στήριξη παραγωγικών οικοσυστημάτων και αλιείας, τα θαλάσσια λιβάδια έχουν και κοινωνικο-οικονομική σημασία, καθώς μέσω της σταθεροποίησης των ιζημάτων, αποτρέπουν τη διάβρωση των παραλιών. Αυτό επιτυγχάνεται μέσω του δικτύου ριζωμάτων και ριζών, το οποίο συγκρατεί το ίζημα του θαλάσσιου πυθμένα, ενώ η υψηλή πυκνότητα των φύλλων του απορροφά μέρος της ενέργειας των κυμάτων, με αποτέλεσμα να περιορίζει φαινόμενα διάβρωσης των παραλιών.
Posidonia Oceanica & Cymodocea nodosa, τα δύο πιο κοινά είδη Θαλάσσιου λιβαδιού στις ελληνικές θάλασσες.
Απειλές
Λόγω της εξαιρετικά βραδείας ανάπτυξης του (<10 εκ./έτος), το είδος Posidonia oceanica είναι εξαιρετικά ευαίσθητο στις επιπτώσεις των ανθρωπογενών παρεμβάσεων στις παράκτιες περιοχές. Ως εκ τούτου, η επανάκαμψη είναι πολύ δύσκολη σε περίπτωση καταστροφής του. Οι κύριοι παράγοντες απειλής για τα θαλάσσια λιβάδια στο Αιγαίο είναι:
1. Η αλιεία με χρήση συρόμενων αλιευτικών εργαλείων και τα ανεξέλεγκτα αγκυροβόλια στα θαλάσσια λιβάδια προξενούν άμεσες καταστροφές στον πυθμένα και στους οργανισμούς που ζουν σε αυτόν.
2. Η καταστροφή που προκαλείται από τα συρόμενα αλιευτικά εργαλεία και τα ανεξέλεγκτα αγκυροβόλια δίνει την ευκαιρία σε καιροσκοπικά φύκη, όπως το πράσινο φύκος – εισβολέας Caulerpa racemosa, να καλύψει τη θέση των θαλάσσιων λιβαδιών.
3. Η ιχθυοκαλλιέργεια προκαλεί την απόθεση μεγάλων ποσοτήτων οργανικής ύλης στο θαλάσσιο πυθμένα, με αποτέλεσμα να αλλάζουν τα φυσιο-χημικά χαρακτηριστικά του ιζήματος.
4. Παρεμβάσεις στην παράκτια ζώνη, όπως η κατασκευή λιμανιών μειώνουν τα ρεύματα και αυξάνουν την αιωρούμενη ύλη. Αυτό επηρεάζει τη διαύγεια του νερού, με αποτέλεσμα να μειώνονται τα θαλάσσια λιβάδια.
5. Η μόλυνση των υδάτων προκαλείται από τη μη αειφόρο ανάπτυξη του τουρισμού, της αστικοποίησης και της βιομηχανίας στις παράκτιες περιοχές της Μεσογείου, με επιβαρυντικές συνέπειες για τα θαλάσσια λιβάδια.
6. Η διάβρωση των χερσαίων οικοσυστημάτων προκαλείται από την αποψίλωση της χλωρίδας και συνήθως οφείλεται σε παράγοντες όπως η ανεξέλεγκτη δόμηση και η υπερβόσκηση. Σε περιπτώσεις έντονης διάβρωσης μετά από βροχοπτώσεις, οι μεγάλες ποσότητες ιζήματος που καταλήγουν στη θάλασσα υποβαθμίζουν την ποιότητα του θαλασσινού νερού.
Προστασία
Τα θαλάσσια λιβάδια Ποσειδωνίας προστατεύονται από διεθνείς συμβάσεις, την Ευρωπαϊκή και εθνική νομοθεσία.
• Σύμβαση Βέρνης, Παράρτημα Ι, P. oceanica: άμεσα προστατευόμενο είδος χλωρίδας |
| • Ευρωπαϊκή οδηγία οικοτόπων 92/43/CEE της 21/05/1992 και μεταγενέστερη προσαρμογή 97/62 CE της 27/11/1997, περιλαμβάνουν την προστασία της Posidonia oceanica, ως οικότοπος προτεραιότητας 1120. |
• Σύμβαση Βαρκελώνης για την προστασία του θαλάσσιου περιβάλλοντος, Παράρτημα ΙΙ: αναφέρεται η P. oceanica σαν κινδυνεύον είδος. |
• Ευρωπαϊκή αλιευτική νομοθεσία: Σύμφωνα με τον Κανονισμό (ΕΚ) 1626/94 του συμβουλίου της 27/6/94, για τη θέσπιση τεχνικών μέτρων διατήρησης των αλιευτικών πόρων στη Μεσόγειο, απαγορεύεται η χρήση συρόμενων αλιευτικών εργαλείων πάνω από θαλάσσια λιβάδια Ποσειδωνίας. |
• Εθνική νομοθεσία: Σύμφωνα με την υπουργική απόφαση (ΥΑ) 167378, απαγορεύεται η χρήση συρόμενων αλιευτικών εργαλείων πάνω από χαρτογραφημένα θαλάσσια λιβάδια Ποσειδωνίας. |
Η παντελής έλλειψη πλαισίου προστασίας και διαχείρισης και η απουσία οικολογικών μελετών και χαρτογραφήσεων στην ανατολική Μεσόγειο καθιστούν την προστασία των θαλάσσιων λιβαδιών Ποσειδωνίας στο Αιγαίο αδύνατη. Η γνώση της ακριβούς τοποθεσίας των λιβαδιών και της οικολογικής τους κατάστασης είναι απολύτως απαραίτητη ούτως ώστε να είναι δυνατή η εφαρμογή μέτρων προστασίας στους ακόλουθους τομείς:
- Παρατήρηση και καταγραφή των αλιευτικών δραστηριοτήτων και προώθηση αειφόρων μεθόδων αλιείας, μέσω του καθορισμού αλιευτικών πεδίων για συρόμενα αλιευτικά εργαλεία (μηχανότρατες, τράτες), μακριά από θαλάσσια λιβάδια (όπως ορίζει η ευρωπαϊκή και εθνική νομοθεσία).
- Παρατήρηση και καταγραφή των δραστηριοτήτων των σκαφών αναψυχής και εφαρμογή ειδικών τύπων ρεμέντζων σε κόλπους, για να περιοριστεί η καταστροφή που προκαλείται στα θαλάσσια λιβάδια από τα ανεξέλεγκτα αγκυροβόλια.
Επίσης, οι καμπάνιες περιβαλλοντικής ευαισθητοποίησης σε σχολεία, τοπικές κοινωνίες και τους επισκέπτες των νησιών και των παράκτιων περιοχών, αποτελούν προτεραιότητα για την κατανόησης της ανάγκης προστασίας των λιβαδιών Ποσειδωνίας και των θαλάσσιων οικοσυστημάτων γενικότερα.